Zal Ik Ooit Genoeg Goed Genoeg Zijn

De emotionele last die je draagt

Er was een klein meisje met een krul midden op haar voorhoofd en als ze iets goed deed, dan kreeg ze toch kritiek.

Elan Golomb, PH.D., Trapped in the mirror (gevangen in de spiegel

Jarenlang werd ik, waar ik ook ging, begeleid door een bende critici die mijn leven bijna ondraaglijk maakten. Wat ik ook probeerde te bereiken, ik werd er altijd aan herinnerd dat ik niet tegen mijn taak was opgewassen en nooit iets goed genoeg te doen. Als ik volop met de voorjaarsschoonmaak bezig was of hard werkte aan het opknappen van mijn huis, schreeuwden ze tegen me:

‘Dit huis zal nooit zo worden zoals jij wilt.’

Als ik aan het trainen was, zeiden ze treiterend: ‘Het doet er niet toe hoe hard je je best doet; je lijf laat het afweten, je bent een slapjanus. Kun je niet meer gewicht tillen dan dit?’

Als ik financiële beslissingen nam, dan blaften ze tegen mij: ‘Je was altijd al een debiel in wiskunde, en nu ben je een mislukkeling op financieel gebied!’

Mijn innerlijke critici waren bijzonder onaangenaam als het ging om mijn relatie met mannen; ze fluisterden dingen als: ‘Zie je niet in dat je een loser bent? Je kiest altijd de verkeerde mannen uit. Waarom geef je het niet gewoon op?’

En het meest pijnlijke van alles: als ik problemen met mijn kinderen had, was hun scherpe verwijt: ‘De keuzes die jij in je leven maakt zijn schadelijk voor je kinderen; je moest je schamen!’

Deze onophoudelijk afkeurende stemmen hebben me nooit één moment met rust gelaten. Ze bestookten, treiterden en kleineerden me met de algemene boodschap dat hoe hard ik ook mijn best deed, het altijd tevergeefs zou zijn; ik zou nooit goed genoeg zijn. Zij creëerden een zo extreme gevoeligheid in me, dat ik constant veronderstelde dat anderen mij even kritisch beoordeelden als ik mijzelf.

Ten slotte besefte ik dat deze ‘critici’ mij emotioneel kapotmaakten en ik besloot ze te vernietigen; het was een kwestie van overleven. Gelukkig leidde deze beslissing tot mijn herstel, maar ook tot mijn onderzoek, mijn klinische werk en het schrijven van dit boek.

Nadat ik had besloten dat mijn innerlijke critici moesten vertrekken, was het eerste wat mij te doen stond uit te vinden hoe zij waren ontstaan. Als psychotherapeute bedacht ik dat ze waarschijnlijk verband hielden met mijn familiegeschiedenis, maar mijn achtergrond leek niet problematisch te zijn. Mijn familie kon bogen op een degelijke Nederlandse, Germaanse, Noorse en Zweedse afkomst met een solide arbeidsethiek en zonder al te kwaadaardige persoonlijkheden of gebleken kindermisbruik. Mijn zelfbeschermende ontkenning herinnerde mij eraan dat ik was opgegroeid met een dak boven mijn hoofd en voldoende kleding en voeding. Dus wat was het probleem? Ik beloofde mijzelf dat ik erachter zou komen.

Waardoor ben ik zo onzeker van mijzelf?

Ik heb achtentwintig jaar lang een praktijk in psychotherapie gehad met honderden vrouwen en gezinnen die me voorzagen van praktijkervaring waaruit ik kon putten toen ik probeerde mijn eigen innerlijke mysterie te ontrafelen. Ik had tal van vrouwen behandeld die veel van de symptomen hadden die ik uiteindelijk ook in mijzelf ontdekte: overgevoeligheid, besluiteloosheid, verlegenheid, een gebrek aan zelfvertrouwen, het onvermogen een succesvolle relatie te onderhouden, een gebrek aan geloof in mijzelf ondanks wat ik had bereikt en een algemeen gevoel van onzekerheid. Sommigen van mijn cliënten hadden tevergeefs jaren besteed aan therapie bij andere therapeuten, of hadden stapels zelfhulpboeken aangeschaft die nooit leken te kunnen vaststellen wat hun pijn veroorzaakte. Tot mijn cliënten behoorden zowel machtige, succesvolle professionals en CEO’s als thuiszittende voetbalmoeders, drugsverslaafde bijstandsmoeders en publieke figuren. Net als ik hadden deze cliënten altijd het gevoel dat er iets belangrijks in hun leven ontbrak wat verband hield met hun vervormde zelfbeeld en hun onzekerheid die hen in hun volwassen leven bleven kwellen. Ze voelden, net als ik, dat ze nooit goed genoeg waren.

‘Achteraf vraag ik mij altijd van alles af. Ik speel in gedachten een gesprek herhaaldelijk af, vraag me dan af hoe ik het anders had kunnen doen, of wentel me in schaamte. Meestal besef ik dat er geen logische reden is om me beschaamd te voelen, maar zo voel ik me wel. Ik ben werkelijk bang voor wat andere mensen van mij denken.’ (Jean, 28)

‘Mensen geven mij vaak complimenten over wat ik heb bereikt – mijn masterdiploma communicatie, mijn succesvolle pr-carrière, het kinderboek dat ik heb geschreven – maar schijnbaar kan ik mijzelf niet de erkenning geven die ik waarschijnlijk verdien. In plaats daarvan verwijt ik mijzelf wat ik naar mijn idee minder goed heb gedaan, of beter had kunnen doen. Ik weet mijn vriendinnen altijd zo goed aan te moedigen, waarom kan ik voor mijzelf niet hetzelfde doen?’ (Evelyn, 35)

‘Ik heb mijn man gezegd dat hij op mijn grafsteen moet laten zetten: “She tried, she tried, she tried, she tried, and then she died.” (Ze probeerde het telkens opnieuw en toen ging ze dood.)’ (Susan, 62)

Na jaren van studie en klinisch werk begon ik in te zien dat de slopende symptomen die ik met zo veel van mijn vrouwelijke cliënten deelde, hun oorsprong hadden in een psychologische kwaal die narcisme heet – in het bijzonder het narcisme van onze moeders. Veel van wat ik over narcisme had gelezen had betrekking op mannen, maar toen ik goed naar de beschrijvingen ervan keek, werd mij plotseling iets duidelijk. Ik besefte dat er moeders zijn die zo emotioneel behoeftig en egocentrisch zijn, dat ze niet in staat zijn hun dochters onvoorwaardelijke liefde en emotionele steun te geven. Ik zag dat de verstoorde relaties van mijn cliënten met hun moeder, net als mijn relatie met mijn moeder, duidelijk in verband stonden met maternaal narcisme.

Het werd mij duidelijk dat het cruciale ontbrekende element in mijn eigen leven en in dat van mijn vrouwelijke cliënten de verzorgende en empathische liefde was die wij zo erg nodig hadden, maar niet kregen – de liefde van onze moeders. Onze moeders hebben deze liefde waarschijnlijk ook niet van hun moeder gekregen, wat betekent dat een pijnlijke nalatenschap van verwrongen liefde van generatie op generatie is doorgegeven. Hoe meer ik leerde over narcisme en wat het teweegbrengt in de moeder-dochterrelatie, des te meer voelde ik mij ten volle verplicht om de dochters van narcistische moeders begrip, zelfvertrouwen en zelfliefde bij te brengen.

Dit boek is geschreven om de dynamiek van maternaal narcisme uit te leggen en je de strategieën te bieden om de gevolgen hiervan te boven te komen, zonder de narcistische moeders iets te verwijten. Genezing komt door begrip en liefde, niet door verwijt. Wanneer we de barrières begrijpen waarmee onze moeders werden geconfronteerd en die resulteerden in hun onvermogen om ons liefde te geven, kunnen we stappen ondernemen om ons eigen welzijn zeker te stellen. Jouw doel is dit te begrijpen, verantwoordelijkheid te nemen voor jezelf en te genezen.

In dit boek zul je leren jezelf en ook je moeder lief te hebben. In de eerste fasen van dit proces kan het zijn dat je je diep gekwetst, verdrietig, boos en zelfs woedend voelt. Deze reacties zijn normaal en een belangrijke stap op de weg naar herstel. Als je op den duur meer begrip krijgt van maternaal narcisme, zul je in staat zijn een nieuw soort liefde te omarmen ter vervanging van de verwrongen liefde die je als dochter van een narcistische moeder hebt ontvangen.

Waarom de focus op moeders en dochters?

Zowel jongens als meisjes ondervinden emotionele schade als ze worden grootgebracht door een narcistische vader of moeder. Een moeder is echter het belangrijkste rolmodel van haar dochter bij haar ontwikkeling tot individu, minnares, echtgenote, moeder en vriendin. Veel aspecten van maternaal narcisme hebben de neiging om op een bedrieglijke manier schade toe te brengen. Omdat de moeder-dochterrelatie heel apart is, wordt de dochter van een narcistische moeder geconfronteerd met specifieke worstelingen die haar broers niet kennen.

Een narcistische moeder ziet haar dochter, meer dan haar zoon, als een afspiegeling en verlengstuk van zichzelf, en niet zozeer als een afzonderlijk mens met een eigen identiteit. Zij oefent druk uit op haar dochter om net zo te handelen en op de wereld en haar omgeving te reageren als haar moeder, en niet zozeer op een wijze die goed aanvoelt voor de dochter. Dus is de dochter altijd aan het worstelen om de ‘juiste’ manier te vinden om op haar moeder te reageren, zodanig dat ze haar liefde en goedkeuring wint. De dochter beseft niet dat het gedrag dat haar moeder behaagt heel arbitrair is en alleen wordt bepaald door het eigen belang van de moeder. Het meest schadelijke is dat een narcistische moeder er nooit mee akkoord gaat dat de dochter gewoon zichzelf is, en dat is juist wat een meisje zo verschrikkelijk hard nodig heeft om tot een vrouw met zelfvertrouwen op te groeien.

Een dochter die geen bevestiging ontvangt vanaf haar eerste relatie met haar moeder, leert dat ze geen betekenis heeft in de wereld en dat haar inspanningen geen effect sorteren. Ze probeert haar uiterste best te doen voor een goede relatie met haar moeder, maar slaagt daar niet in en denkt dat het haar eigen schuld is dat ze maar zelden in staat is haar moeder te behagen. Zo leert de dochter dat ze geen liefde waard is. De dochter heeft een vertekend beeld van de liefde tussen moeder en dochter; ze heeft het gevoel dat ze een hechte band moet ‘verdienen’ door in haar moeders behoeften te voorzien en voortdurend te doen wat nodig is om het haar moeder naar de zin te maken. Dat is duidelijk niet hetzelfde als je geliefd voelen. Dochters van narcistische moeders hebben door dat hun beeld van liefde is vervormd, maar ze weten niet hoe het werkelijke beeld eruitziet. Deze al vroeg aangeleerde vorm van liefde – iemand een genoegen doen zonder tegenprestatie – heeft verreikende, negatieve gevolgen voor de toekomstige romantische relaties van de dochter, zoals we in een later hoofdstuk zullen zien.

1. Heeft een enorme eigendunk, overdrijft bijvoorbeeld eigen prestaties en talenten en verwacht te worden erkend als superieur zonder noemenswaardige prestaties te hebben verricht. (Voorbeeld: De moeder die alleen kan praten over zichzelf en waar ze mee bezig is, maar haar dochter nooit vraagt hoe het met haar gaat.) Sally stelt niet graag mensen aan haar moeder voor, omdat deze maar niet ophoudt met praten over haar vrijwilligerswerk in het kinderziekenhuis; ze geeft medische voorschriften alsof zijzelf arts is. Als je haar zo hoort, heeft ze vele levens gered!

2. Wordt volledig in beslag genomen door fantasieën over oneindig groot succes, macht, genialiteit, schoonheid of ideale liefde. (Voorbeeld: de moeder die gelooft dat haar werk als schoonmaakster haar wijdverspreide erkenning zal bezorgen door de referenties van haar beroemde clientèle.) De moeder van Mary spreekt constant over haar ‘belangrijke’ cliënten en hoezeer die haar nodig hebben en waarderen en ze denkt dat ze binnenkort samen met een van hen zal worden ingehuurd op een filmset.

3. Gelooft dat hij of zij ‘bijzonder’ en uniek is, en alleen kan worden begrepen door, of worden geassocieerd met andere bijzondere mensen, of mensen (of instituten) van hoog aanzien. (Voorbeeld: de moeder die haar gezin mee uit eten neemt en het bedienend personeel behandelt als slaven in haar eigen koninkrijk.) Carrie vertelt dat het beschamend is om met het gezin uit eten te gaan als haar moeder meegaat, omdat die zich werkelijk gedraagt alsof ze ‘ik weet niet wat is’.

. Heeft overdreven veel bewondering nodig. (Voorbeeld: De moeder die lof, dankbaarheid en complimenten verlangt voor alles wat ze ooit voor je heeft gedaan.) De moeder van Jane woont af en toe de voetbalwedstrijden van haar kleinzoon bij, maar als ze dat doet, verwacht ze dat Jane en haar gezin haar dankbaar zijn, omdat ze haar tijd heeft opgeofferd om daar aanwezig te zijn. Ze heeft het altijd over ‘alles wat ik voor jouw kinderen doe!’

5. Heeft een gevoel ergens recht op te hebben, dat wil zeggen dat hij of zij aanspraak maakt op een speciale voorkeursbehandeling, of automatische nakoming van zijn of haar onredelijke verwachtingen. (Voorbeeld: de moeder die zich te belangrijk acht om in de rij te staan.) De moeder van Marcy hield van gokken, en als ze naar het casino ging, pakte ze – hoewel ze duidelijk niet gehandicapt was – meteen een rolstoel, zodat ze voor in de rij kon worden geduwd. In supermarkten ging de moeder van Marcy midden op het gangpad staan en vroeg aan wildvreemden: ‘Zou u dat even voor mij kunnen zoeken?’

6. Buit mensen uit, dat wil zeggen maakt misbruik van anderen om zijn of haar doelen te bereiken. (Voorbeeld: de moeder die alleen ‘vriendinnen’ uitzoekt die haar kunnen helpen bij het realiseren van haar eigen doelen in het leven.) De moeder van Sarah spreekt over haar vriendinnen in termen van wat deze voor haar kunnen doen in plaats van in termen van hun innemende kwaliteiten. Onlangs beëindigde haar moeder een langdurige vriendschap met een vrouw, omdat deze de diagnose lupus (een auto-immuunziekte) had gekregen. De moeder was bang dat die vrouw haar weleens voor iets nodig zou kunnen hebben.

7. Mist empathie: is niet bereid de gevoelens en noden van anderen te erkennen of zich daarmee te identificeren. (Voorbeeld: de moeder die ogenblikkelijk elk verhaal van haar dochter corrigeert en het op de ‘juiste’ manier vertelt.) Candace kan in aanwezigheid van haar moeder nooit iets zeggen zonder te worden gecorrigeerd, bekritiseerd, of op een bepaalde manier te worden vernederd.

8. Is vaak jaloers op anderen, of denkt dat anderen jaloers zijn op haar. (Voorbeeld: de moeder die zegt dat ze geen vriendinnen heeft omdat de meeste vrouwen jaloers op haar zijn.) De moeder van Sue gelooft dat ze bloedmooi is en daardoor een bedreiging is voor andere vrouwen. Ze citeert vaak de reclame van L’Oréal, waarin het mooie model uitroept: ‘Haat me niet omdat ik zo mooi ben.’

9. Toont arrogant, hautain gedrag of heeft een hautaine, arrogante houding. (Voorbeeld: de moeder die vindt dat haar kinderen te goed zijn om met minder bedeelde kinderen te spelen.) De moeder van Jackie liet haar kinderen alleen omgaan met kinderen van welgestelde families, omdat de meeste mensen niet goed genoeg waren voor haar welgestelde kinderen

Elk van deze negen karaktertrekken wordt tentoongespreid door gedrag dat zegt: ‘Het draait allemaal om mij’, en ‘jij bent niet goed genoeg’. Narcisten missen empathie en zijn niet in staat liefde te tonen. Ze lijken een oppervlakkig emotioneel leven te hebben en hun wereld is imago-gericht; ze maken zich zorgen over hun indruk op anderen. Als je moeder veel van bovengenoemde karaktertrekken vertoont, zul je in de regel het gevoel hebben dat ze je niet werkelijk kent, omdat ze nooit de tijd neemt om aandacht te hebben voor wie je werkelijk bent. Wij, dochters van een narcistische moeder, geloven dat wij er voor haar moeten zijn en dat het onze taak is te letten op haar behoeften, gevoelens en verlangens, ook al zijn we nog zo jong. We voelen dat we er verder niet toe doen.

Zonder de empathie en liefde van de moeder mist een dochter een echte emotionele verbinding en voelt daardoor dat ze iets mist. Haar essentiële emotionele behoeften blijven onvervuld. In ernstige gevallen van maternaal narcisme, waarbij sprake is van verwaarlozing of misbruik, ontbreekt het meest basale niveau van ouderlijke zorg. In subtielere gevallen groeien dochters op terwijl ze zich leeg en beroofd voelen zonder te begrijpen waarom. Mijn doel is je te laten begrijpen waarom je je nu zo voelt en je van dat gevoel te bevrijden, zodat je je beter voelt.

Wanneer moeders geen emotionele band aangaan met hun dochters

Als onze ouders ons koesteren en van ons houden terwijl we opgroeien en de verschillende fasen van ontwikkeling doormaken, dan voelen we ons veilig en wordt aan onze behoeften voldaan. Maar als een dochter deze koestering niet krijgt, groeit ze op zonder emotioneel zelfvertrouwen en zonder een gevoel van veiligheid, en moet ze zelf maar een manier vinden om deze toch te krijgen. Dat is geen gemakkelijke opgave als ze om te beginnen al niet weet waarom ze zich zo leeg voelt.

Het is normaal als een moeder reageert op elke beweging, uiting en behoefte van haar baby. Op die manier kweekt ze een hechte band van vertrouwen en liefde. Het kind leert dat ze erop kan rekenen dat haar moeder haar voorziet van de fysieke noodzakelijkheden, emotionele warmte, medeleven en goedkeuring, wat haar in staat stelt zelfvertrouwen te ontwikkelen. Maar een moeder zonder medeleven, die verzuimt een band met haar dochter te smeden, zorgt alleen voor haar dochter als het in haar eigen belang is. Zo leert haar dochter dat ze niet van haar moeder op aan kan. Ze groeit angstig op, bang om in de steek te worden gelaten en verwacht elke keer dat ze zal worden bedrogen.

Wanneer wij, dochters, de pijnlijke waarheid van maternaal narcisme gaan inzien, kunnen we beginnen ons bezig te houden met de verstoorde emotionele patronen die we in de loop van ons leven hebben ontwikkeld. Je kunt dapper op je verleden terugkijken en ervan genezen door de volgende vragen eerlijk onder ogen te zien:

• Waardoor voel ik mij onaantrekkelijk?

• Waardoor voel ik mij nooit goed genoeg?

• Waardoor voel ik mij zo leeg?

• Waardoor twijfel ik altijd aan mijzelf?

Je kunt je beter voelen en op een betere manier leven. Je kunt begrijpen wat maternaal narcisme je heeft aangedaan en desondanks besluiten jezelf te koesteren en je goed te voelen over wie je bent. Je kunt ook voorkomen dat je kinderen hetzelfde ondergaan als jij. Elke vrouw verdient het gevoel dat ze het waard is om van te houden. Ik hoop dat als jij gaat begrijpen hoe narcistische moeders hun dochters behandelen en daarbij gesteund wordt door de verhalen en adviezen in dit boek, je de kracht opdoet om je verlangen naar de moeder die je nooit had, los te laten. In plaats daarvan zul je in staat zijn de vrouw die je bent geworden te koesteren en lief te hebben.

Dus beantwoord voor je verdergaat de vragen in onderstaand overzicht, opdat je een helderder idee hebt over de reikwijdte van het narcisme van je eigen moeder. Zelfs als je moeder niet alle negen karaktertrekken van een volledige narcistische persoonlijkheidsstoornis heeft, heeft haar narcisme jou ongetwijfeld pijn gedaan.

Vragenlijst: heeft jouw moeder narcistische karaktertrekken?

Moeders met slechts een paar karaktertrekken kunnen hun dochters op verraderlijke wijze negatief beïnvloeden. (Controleer alle karaktertrekken die betrekking hebben op de relatie met je moeder – nu en in het verleden.)

1. Wanneer je levenskwesties bespreekt met je moeder, verandert ze dan van onderwerp om over zichzelf te praten?

2. Wanneer je met je moeder jouw gevoelens bespreekt, probeert ze dan te suggereren dat haar gevoelens ten minste net zo erg zijn?

3. Toont je moeder zich jaloers op jou?

4. Mist je moeder empathie ten opzichte van jouw gevoelens?

5. Steunt je moeder alleen de dingen die jij doet die haar afspiegelen als een goede moeder?

6. Voel je constant het gemis aan emotionele intimiteit bij je moeder?

7. Heb je je regelmatig afgevraagd of je moeder al dan niet van je houdt?

8. Doet je moeder alleen dingen voor jou als anderen het kunnen zien?

9. Wanneer er in jouw leven iets gebeurt (ongeluk, ziekte, echtscheiding), betreft haar reactie dan eerder de gevolgen voor haarzelf dan voor hoe jij je voelt?

10. Is je moeder zich te veel bewust van wat anderen denken (buren, vrienden, familie, collega’s)?

11. Ontkent je moeder haar eigen gevoelens?

12. Geeft je moeder jou of anderen eerder de schuld dan dat ze de verantwoordelijkheid op zich neemt voor haar eigen gevoelens of daden?

13. Is je moeder gauw gekwetst en koestert ze lange tijd wrok zonder het probleem op te lossen?

14. Heb je het gevoel dat je de slaaf was van je moeder?

15. Voel jij je verantwoordelijk voor de kwalen of ziekten (hoofdpijn, stress, aandoeningen) van je moeder?

16. Moest je als kind je moeder verzorgen in verband met haar fysieke behoeften?

17. Voel jij je door je moeder niet aanvaard?

18. Voel jij je vaak bekritiseerd door je moeder?

19. Voel je je in aanwezigheid van je moeder hulpeloos?

20. Heeft je moeder je vaak een gevoel van schaamte bezorgd?

21. Heb je het gevoel dat je moeder je werkelijk kent zoals je bent?

22. Doet je moeder alsof de wereld alleen om haar draait?

23. Vind je het moeilijk een van je moeder afgescheiden persoon te zijn?

24. Probeert je moeder controle te hebben over jouw keuzes?

25. Wisselen de stemmingen van je moeder tussen egoïstisch en depressief?

26. Komt je moeder bij jou als onecht over?

27. Heb je als kind het gevoel gehad dat je verantwoordelijk was voor de emotionele behoeften van je moeder?

28. Voel je je in aanwezigheid van je moeder gemanipuleerd?

29. Voel je je door je moeder meer gewaardeerd voor wat je doet dan voor wie je bent?

30. Is je moeder controlerend en gedraagt ze zich als slachtoffer of martelaar?

31. Zorgt je moeder ervoor dat je je anders gedraagt dan je je voelt?

32. Concurreert je moeder met je?

33. Moet je moeder altijd haar zin hebben?

Al deze vragen betreffen narcistische karaktertrekken. Hoe meer vragen je bevestigend hebt beantwoord, des te waarschijnlijker is het dat je moeder narcistisch is en dat ze de oorzaak is van een aantal van jouw problemen als dochter en later als volwassene.

2

De lege spiegel: mijn moeder en ik

Een volwassen vrouw kan naar haar eigen waarde op zoek gaan en deze vinden. Ze kan zich geleidelijk aan ontwikkelen tot iemand van betekenis. Maar tijdens de wankele periode van meisje tot vrouw heeft ze hulp nodig bij het bepalen van haar waarde en niemand is daartoe meer aangewezen dan haar moeder.

Wanneer je in een gezin opgroeit waarin maternaal narcisme domineert, zul je elke dag je best doen een ‘goed meisje’ te zijn en de juiste dingen te doen. Je gelooft dat als je je best doet om mensen tevreden te stellen, je de liefde en het respect verdient waar je zo naar hunkert. Niettemin hoor je bekende innerlijke stemmetjes met negatieve boodschappen die je zelfrespect en zelfvertrouwen ondermijnen.

Als je de dochter van een narcistische moeder bent, heb je in de loop van je leven waarschijnlijk herhaaldelijk onderstaande, geïnternaliseerde boodschappen (internaliseren = je eigen maken) gehoord:

• Ik ben niet goed genoeg.

• Ik word eerder gewaardeerd op basis van wat ik doe, dan op basis van wie ik ben.

• Ik ben onaantrekkelijk.

Omdat je jaar in, jaar uit zulke zelfverloochenende berichten hebt gekregen, berichten die het resultaat zijn van een emotioneel ondeugdelijke opvoeding toen je nog klein was:

• voel je innerlijke leegte en een algemeen gemis aan voldoening;

• zou je graag met eerlijke, authentieke mensen verkeren;

• worstel je met liefdesrelaties;

• ben je bang te worden zoals je moeder;

• ben je bezorgd of je wel een goede moeder kunt zijn;

• kost het je veel moeite om mensen te vertrouwen;

• voel je dat je geen rolmodel hebt gehad om een gezonde, evenwichtige vrouw te zijn;

• voel je dat je emotioneel onvoldoende bent ontwikkeld;

• heb je er moeite mee om zelf iemand te zijn, los van je moeder;

• vind je het moeilijk je eigen gevoelens te ervaren en te vertrouwen;

• voel je je ongemakkelijk in de buurt van je moeder;

• vind je het moeilijk om een authentiek leven voor jezelf te creëren.

Zelfs als je maar enkele van deze gevoelens ervaart, is dat behoorlijk zorgelijk en ongemakkelijk om mee rond te lopen. Als je meer leert over de moeder-dochterdynamiek in verband met maternaal narcisme, zal je duidelijk worden hoe het komt dat jij je voelt zoals je je voelt.

De tien obstakels

1. Je bent constant bezig te proberen je moeders liefde, aandacht en goedkeuring te winnen, maar voelt je nooit in staat haar tevreden te stellen. Zowel grote als kleine meisjes willen hun moeder tevredenstellen en verlangen naar haar goedkeuring. Het is al vroeg in hun leven belangrijk voor kinderen aandacht, liefde en goedkeuring te krijgen, maar die goedkeuring dient wie ze zijn als individu te betreffen, niet wat hun ouders willen dat ze zijn. Maar narcistische moeders zijn in hoge mate kritisch over hun dochters; ze accepteren hen nooit zoals ze zijn.

Als Madison Avenue ooit een reclamespot nodig zou hebben bedoeld voor dochters van narcistische moeders, dan had mijn cliënte Jennifer hun het perfecte plaatje kunnen leveren. Tijdens onze eerste sessie vertelde ze me dat ze zich voelde alsof ze op een straathoek stond met een bord waarop te lezen was: ‘Wil werken voor liefde.’ Jennifer heeft altijd erg haar best gedaan om het haar moeder naar de zin te maken, maar vooral één verhaal dat ze zich uit haar jeugd herinnert was veelzeggend. Ze zag op een dag in een warenhuis haar moeder met een prachtig portemonneetje in haar hand staan en begreep hoe graag haar moeder dat wilde hebben. Ze nam zich plechtig voor het voor haar te kopen, hoewel ze pas acht jaar oud was en het portemonneetje niet goedkoop was. Ze sloeg wekenlang lunches op school over tot ze voldoende geld had gespaard om het sierlijke beursje voor haar moeder te kopen. Ze verpakte het in glimmend rood pakpapier en bewaarde de verrassing tot Kerstmis. Op kerstochtend was ze zeer benieuwd naar de reactie van haar moeder op het cadeau, maar was in shock toen haar moeder haar van diefstal beschuldigde en het cadeau door de kamer smeet en schreeuwde: ‘Ik wil geen cadeau van een dievegge!’

Mindy beschrijft zichzelf als een ‘slordig type’ en haar moeder als ‘mevrouw pietje-precies – een hygiënefreak’. Ze vertelde me: ‘Ik heb jarenlang geprobeerd schoon en georganiseerd te zijn om haar goedkeuring te krijgen, maar ik ben niet zoals zij. Mijn rechterhersenhelft is dominant. Ik probeer alles netjes en geordend te houden, maar het wordt ongewild vaak een rommeltje. Ik denk dat ik een creatief type ben en dat ze daar niet blij mee was. Ik ben nu vijftig jaar oud en nog steeds als mijn moeder op bezoek komt, kan ze het niet nalaten haar afkeuring te laten blijken als er kranten over de huiskamervloer verspreid liggen.’

Lynette kon haar moeders goedkeuring nooit krijgen. Haar moeder was een talentvolle pianiste en Lynette streefde ernaar haar gelijke te worden. Hoewel ze jarenlang piano studeerde en recitals gaf, kon ze maar niet voldoen aan de verwachtingen van haar moeder. ‘Mijn moeder maakt nog steeds afkeurende geluiden wanneer ik een fout maak,’ vertelde ze mij. Lynette dacht dat de keuze voor haar vriend ten slotte het probleem zou oplossen. ‘Toen ik mijn echtgenoot ontmoette, dacht ik: wacht maar tot ze deze vent ontmoet. Ze zal hem geweldig vinden en blij zijn dat ik hem heb gekozen. Ik hoopte dat ze weg van hem zou zijn en dat zou eindelijk de goedkeuring betekenen die ik zo erg nodig had. Maar nadat ze hem had ontmoet, vroeg ze of ik hem aardig vond, want ze vond dat hij er een beetje onbehouwen uitzag en niet zo beschaafd als ze had gehoopt.’

Bridget herinnert zich dat zij haar moeder geschenken gaf om haar liefde te bewijzen. Ze was in het bijzonder verdrietig over het tekstbord dat ze haar gaf op Moederdag, waarop ‘De Beste Moeder van de Wereld’ was afgedrukt. ‘Mama vond het helemaal niet mooi. Ze hing het bordje op, maar haalde het na enige tijd weer van de muur en gaf het aan mij terug. Mama zei dat het niet meer bij de nieuw geschilderde keuken paste. Ik heb de plaat nog. Na enige tijd heb ik het maar opgegeven.’

2. Je moeder acht het belang van hoe iets er in haar ogen uitziet groter dan welk gevoel het jou geeft.
‘Het is beter om er goed uit te zien dan je goed te voelen’ kan zomaar de mantra van een narcistische moeder zijn. Er goed uitzien ten overstaan van vrienden, familie en buren is voor haar het belangrijkst, meer dan een goed innerlijk gevoel. Een narcistische moeder ziet jou als een verlengstuk van zichzelf, dus als jij er goed uitziet, doet zij dat ook. Oppervlakkig gezien lijkt het of zij bezorgd is over jou, maar uiteindelijk gaat het allemaal om haar en om de indruk die zij op anderen maakt. Hoe jij eruitziet en je gedraagt, is voor haar alleen belangrijk omdat het haar eigen oppervlakkige eigenwaarde weerspiegelt. Wanneer je niet in beeld bent en door anderen kunt worden gezien, ben je voor haar minder zichtbaar. Hoe jij je vanbinnen voelt is voor haar helaas niet echt belangrijk.

De achtentwintigjarige Constance vertelt me: ‘Mijn moeder bemoeit zich met elk aspect van mijn leven: hoe mager ik ben, welke kleren ik draag, de juiste haarkleur, zelfs mijn carrière. Ik ben nooit dik geweest, maar ze gaf me dieetpillen toen ik twaalf was en begon mij op te maken toen ik vijftien was met de verklaring: “Mannen verlaten vrouwen die zichzelf verwaarlozen.” Als ik het niet eens ben met haar smaak vernedert en bekritiseert ze me. Zelfs nu ik volwassen ben, zorg ik ervoor dat ik aan de blik van mijn moeder voldoe; ik lijd twee weken voor mijn bezoek honger om er mager genoeg uit te zien.’

Gladys deed verslag van de momenten uit haar jeugd waarop haar moeder probeerde een goede moeder te zijn. ‘Maar zij kon nooit haar armen om me heen slaan om me te troosten. Ik werd een keer afgewezen bij een auditie voor een toneelstuk op school en voelde me pijnlijk afgekeurd. Ik had alleen maar een knuffel nodig. Ik denk dat ze medelijden met mij had, maar ze kon niet afstemmen op mijn gevoelens. In plaats daarvan deed ze iets heel vreemds. Ze ging een paar go-go-laarzen voor me kopen en verkondigde trots dat als ik me vanbinnen rot voelde, ik er de volgende dag op school tenminste goed uit kon zien. Nu vraag ik mij af of zij degene was die in verlegenheid was gebracht door mijn mislukte auditie.’

3. Je moeder is jaloers op je.
Moeders zijn gewoonlijk trots op hun kinderen en willen dat zij uitblinken. Maar een narcistische moeder kan haar dochter als een bedreiging zien. Je hebt misschien opgemerkt dat wanneer jij aandacht trekt ten koste van je moeder, jij het slachtoffer wordt van wraak, kleinering en afstraffingen. Een narcistische moeder kan om vele redenen jaloers zijn op haar dochter: haar uiterlijk, haar materiële bezittingen, haar prestaties, haar opleiding en zelfs haar relatie met haar vader. Deze afgunst is bijzonder moeilijk voor de dochter omdat zij een dubbele boodschap inhoudt: ‘Doe het goede zodat je moeder trots kan zijn, maar beperk je daarin opdat je haar niet in de schaduw stelt.’

Samantha is altijd de meest tengere in het gezin geweest. Zij zegt dat de meeste van haar bloedverwanten overgewicht hebben, met inbegrip van haar moeder die aan obesitas lijdt. Toen Samantha tweeëntwintig jaar oud was, rukte haar moeder haar kleren uit de kast en smeet ze op de vloer van de slaapkamer, terwijl ze uitriep: ‘Wie kan er tegenwoordig nog maat 34 dragen? Wie denk je wel dat je bent? Je lijdt kennelijk aan anorexia en we moesten maar eens hulp voor je inroepen!’

Felice, 32 jaar oud, vertelde me: ‘Mijn moeder wilde altijd dat ik er knap uitzag, maar niet te knap. Ik had een leuke smalle taille, maar als ik een riem om had die mijn taille accentueerde, zei ze dat ik eruitzag als een slet.’

Mary vertelde mij verdrietig: ‘Mijn moeder zegt tegen me dat ik lelijk ben, maar als ik naar buiten ga moet ik er wel fantastisch uitzien. Ik was bijvoorbeeld kandidaat voor “homecoming queen”, en mijn moeder deed trots tegenover haar vriendinnen, maar strafte mij. Een gekmakende boodschap: Ik ben blijkbaar hartstikke lelijk, maar ik moet in de werkelijke wereld doen alsof dat niet zo is. Ik begrijp het nog steeds niet.’

Toen Addie op de middelbare school zat, was ze geïnteresseerd in een carrière als model en ging ze op zoek naar scholen en programma’s voor modellen. Ze kreeg een paar leuke baantjes als model bij plaatselijke warenhuizen en was enthousiast omdat ze iets deed wat ze leuk vond. De jaloezie van haar moeder stond Addies dromen echter in de weg. Ma vond op internet een paar schoonheidswedstrijden voor vrouwen boven de veertig en vroeg Addie om haar daarvoor in te schrijven. Addie deed dat en haar moeder won een van de wedstrijden. De kerstkaart van het gezin betrof een foto van ma tijdens de schoonheidswedstrijd met daarbij de tekst dat je nooit te oud bent om te doen wat je wilt in je leven. Addie zei hierover niets tegen haar moeder, maar ze was diep teleurgesteld en uit het veld geslagen. Ze is niet meer doorgegaan met haar eigen ambitie voor een carrière als model, omdat ze de competitie met haar moeder niet aankon. Bij de herinnering aan dit voorval tijdens de therapie, zei Addie verdrietig: ‘Het ging nooit over mij.’

Laura, vijftig jaar oud, was de jongste dochter in het gezin en had een nauwe band met haar vader. ‘Maar mama wilde niet dat ik in zijn buurt kwam; het leek of ze jaloers was op onze relatie, omdat ze er behoefte aan had dat alle aandacht altijd op haar gericht was. Ze placht dingen te zeggen als: “Jij houdt wel van je vader, maar niet van mij en voor je vader doe je alles.”’ Ik denk dat wat de moeder van Laura werkelijk bedoelde, was dat ze zich bedreigd voelde door de aandacht die haar echtgenoot toonde voor hun dochter. Laura vertelde me dat haar moeder eens stenen had gegooid naar haar en haar vader toen ze samen bezig waren bloemen in de tuin te planten.

4. Je moeder is niet blij met jouw gezonde uitingen van zelfexpressie, vooral niet wanneer die niet stroken met haar eigen behoeften, of haar bedreigen.
Als kinderen opgroeien, moeten ze nieuwe ervaringen kunnen opdoen en leren beslissingen te nemen over wat ze wel of niet willen. Dit is voor een deel hoe we ons zelfgevoel ontwikkelen. Wanneer moeders narcistisch zijn, controleren ze de interesses en activiteiten van hun kinderen zodanig, dat deze draaien om wat de moeders interessant, handig of niet-bedreigend vinden. Ze moedigen niet aan wat hun dochters werkelijk willen of nodig hebben. Dit kan zelfs zo ver gaan dat het de beslissing van een dochter betreft over het al dan niet krijgen van een eigen kind.

In de film Terms of Endearment zit het gezin aan tafel als de dochter meedeelt dat ze zwanger is. Haar moeder slaakt een gil en rent de kamer uit, terwijl ze zegt dat ze nog niet toe is aan het grootmoederschap. Kennelijk draait het bij de zwangerschap van de dochter niet om de dochter – alles draait alleen om de moeder!2

Net als bij de dochter in de film werd het vermogen van Jeri om zich te uiten beperkt door het onvermogen van haar moeder om verder te kijken dan wat ze zelf nodig had. Jeri was als kind altijd al kunstzinnig en toen ze in groep 3 zat begon ze al prijzen te winnen voor haar kunstprestaties. Later won ze voor een schilderstuk een prijs die onder andere een volledige studiebeurs voor een kunstacademie inhield, maar waarvan ze nooit gebruik heeft gemaakt. ‘Ik heb nooit gebruikgemaakt van de studiebeurs, omdat mijn moeder mij niet naar de school wilde rijden; ze vond dat te veel rompslomp,’ vertelde Jeri mij.

Ruby wilde graag meedoen aan verschillende schoolactiviteiten, maar toen ze de hoofdrol in de schoolmusical kreeg, was haar moeder woedend. ‘Je hebt geen tijd voor al die repetities! Dan ben je niet meer in staat hier in huis iets te doen,’ schreeuwde ze. Ruby moest van haar moeder elke dag alle huishoudelijke karweitjes doen, voordat ze aan haar huiswerk voor school en het uit haar hoofd leren van haar toneelrol kon beginnen. Ruby’s moeder maakte het Ruby tijdens de repetitieperiode voor het stuk erg moeilijk. Maar toen Ruby op de avond van de uitvoering haar rol ondanks alles goed speelde, organiseerde haar moeder daarna een groot feest voor haar eigen kennissen om ‘mijn dochter, de ster’ te vieren. Maar geen van de vrienden en vriendinnen van Ruby was voor het feest uitgenodigd en op een of andere manier had de moeder vergeten Ruby te vertellen dat ze het geweldig had gedaan.

Een moeder kan zich zo bedreigd voelen door het succes van haar dochter, dat ze het zelfs niet kan opbrengen om naar de diplomauitreiking te gaan. Maria vertelde me dat haar moeder als excuus voor het niet bijwonen van Maria’s diploma-uitreiking aanvoerde dat het op de dag van de uitreiking te heet was. Dat verbaasde Maria niet; haar moeder had nooit iets van het door haar beheerde fonds, nagelaten door haar overleden vader, met haar gedeeld. Ze had het voor zichzelf gebruikt, in plaats van haar dochter ermee te helpen haar studie te betalen, zoals haar vader had bedoeld. ‘Ik moest me uit de naad werken om mijn bacheloropleiding te kunnen betalen en ik heb nooit een stuiver van haar gekregen,’ vertelde Maria me.

5. In jouw gezin gaat het altijd om je moeder.
Hoewel ‘alles draait om je moeder’ een van de centrale thema’s van dit boek is, heb ik dit obstakel hier toegevoegd om enkele specifieke voorbeelden te laten zien van hoe dit uitwerkt op de moeder-dochterrelatie. Narcistische moeders hebben zo extreem alleen maar aandacht voor zichzelf dat ze niet inzien welke invloed hun gedrag heeft op andere mensen, in het bijzonder op hun eigen kinderen. Mijn moeder gedroeg zich onlangs volgens dit vijfde obstakel, maar dit keer wist ik hoe ik ermee moest omgaan. Terwijl ik druk bezig was de deadline voor dit boek te halen, wilde mijn moeder dat ik haar en mijn vader kwam bezoeken in hun nieuwe huis. Niet alleen hadden ze mij onlangs in mijn huis bezocht, maar, zoals ik haar had uitgelegd, had ik het erg druk met het schrijven van mijn boek naast mijn fulltime praktijk. Ik maakte haar duidelijk dat het mij beter uitkwam als ik wat verder gevorderd was met het boek. Ze antwoordde me: ‘We stellen ons allemaal doelen en sommige worden niet bereikt. Jij moet eens dingen gaan doen die gewone mensen doen.’ Met andere woorden: het deed er niet toe wat voor mij op dat moment belangrijk was in mijn leven, het ging erom wat zij van mij verlangde: dat ik haar bezocht. In de jaren daarvoor zou ik hebben gedaan wat mijn moeder van mij wilde, zonder op de gevolgen voor mijzelf, mijn agenda of mijn financiën te letten. Ik dank God voor mijn herstel! Dit keer hield ik voet bij stuk en vertelde haar dat ik haar zou bezoeken als het mij uitkwam.

Sophie was erg opgelucht nadat zij haar dokter had bezocht in verband met haar depressie, die al maanden duurde en invloed had op alle aspecten van haar leven. De dokter had haar namelijk antidepressiva voorgeschreven en voor het eerst sinds lange tijd hoopte ze dat ze zich gauw beter zou voelen. Ze vertelde haar moeder dat ze op het punt stond Prozac te proberen en liet haar het flesje met het voorgeschreven middel zien. Haar moeder pakte de fles af en gooide de pillen weg, terwijl ze zei: ‘Hoe kun je mij dit aandoen? Ben ik dan zo’n slechte moeder geweest?’

‘Het draait allemaal om mama’ kan uitlopen op een nogal duidelijk vertoon van moederlijke wedijver. Penny’s moeder eigende zich het middelpunt van de aandacht toe die normaal gezien naar de dochter zou zijn gegaan zo vlak voor haar bruiloft. ‘Ik had in een plaatselijke winkel een prachtige zilveren suikerpot met bijbehorend roomkannetje zien staan en vertelde mijn ouders dat ik van plan was deze te kopen van het geld dat ik voor mijn huwelijk had gekregen. Maar toen ik de week daarna naar de winkel ging om het stel te kopen, was het weg. Ik dacht er verder niet meer aan totdat we op kerstochtend met mijn familie de cadeaus uitpakten. Mijn moeder had als cadeau van mijn vader de zilveren suikerpot met het roomkannetje gekregen. Het bleek dat zij hem naar de winkel, waarover ik hun had verteld, had gestuurd om deze voor haar te kopen. En of dat nog niet genoeg was, gebruikte ze het zilveren stel om de show te stelen tijdens een voorfeestje voor mijn bruiloft. In het zuiden is het gebruikelijk om een theemiddag te geven vóór de bruiloft, waarbij een tafel wordt opgesteld met de bruiloftsgeschenken. Mijn moeder richtte ook een tafel in voor haarzelf. Nadat de mensen mijn tafel hadden bezichtigd, zei ze: “Kom nu eens hier en kijk wat een werkelijk prachtig suiker- en roomstel ik heb gekregen.” Ze heeft nooit beseft welke emoties haar concurrentiegerichtheid bij mij heeft gewekt.’ Penny’s moeder gaat heel ver om te laten zien dat het allemaal om haar draait.

Patricia’s moeder komt uit New York en heeft dat kenmerkende stadsaccent. ‘Wanneer ze niet wil praten over iets dat ik ter sprake breng, omdat ze eigenlijk over zichzelf wil praten, kijkt ze mij op een speciale manier aan en zegt: “Nou en” en gaat vervolgens over op een tirade over haar situatie of haar gevoelens.’ Het antwoord in twee woorden van Patricia’s moeder is snel en messcherp.

 

Zelfs het gedrag van een kind kan verkeerd worden uitgelegd door een narcistische moeder die alleen maar kijkt in hoeverre het haar betreft. In de film Pieces of April vertelt de moeder (Patricia Clarkson) hoezeer ze haar dochter April (Katie Holmes) haat. Ze zegt: ‘Ze beet mij zelfs in mijn tepels tijdens de borstvoeding.’3 We stellen ons voor dat het meisje antwoordt: ‘O, mammie, dat bedoelde ik niet zo, ik was pas een paar maanden oud!’

6. Je moeder is niet in staat tot empathie.
Gebrek aan empathie is het handelsmerk van narcistische moeders. Wanneer een dochter opgroeit met een moeder die niet in staat is empathie op te brengen, voelt ze zich onbelangrijk; haar gevoelens worden nietig verklaard. Wanneer dit een jong meisje, een ouder meisje of zelfs een volwassen vrouw overkomt, geeft ze het vaak op om over zichzelf te praten of af te stemmen op haar eigen gevoelens.

Alice was bezorgd over haar scheiding en haar moeder viel haar constant lastig over details, wat niet bepaald hielp. Ze vroeg: ‘Wie krijgt het huis? Hoe zit het met de voogdij? Welke advocaat neem je?’ Alice beantwoordde met tegenzin alle vragen van haar moeder, maar toen ze probeerde duidelijk te maken hoe ze zich voelde als gevolg van de scheiding, gaf haar moeder niet thuis. In plaats daarvan richtte ze zich op hoeveel alimentatie Alice zou moeten vragen en over wat haar advocaat zou moeten doen. Doordat zij niet in staat was af te stemmen op de emotionele pijn van Alice, zorgde haar moeder ervoor dat Alice zich onbelangrijk voelde. Alice bleef zich afvragen: ‘Maar doet het er niet toe wat ik voel? Doe ik er wat toe?’

Tijdens de film Postcards from the Edge (1990) blijft dochter Suzanne (Meryl Streep) boos op haar moeder Doris (Shirley MacLaine), die haar pijn niet kan accepteren of meevoelen. Wanneer Suzanne bijvoorbeeld de afkickkliniek voor drugsverslaafden ingaat, heeft Doris het alleen maar over haar haar, haar make-up en de inrichting van de kamer, maar niet over wat het met haar dochter doet om van de drugs te moeten afkicken. Wanneer Suzanne uit de kliniek komt, organiseert Doris een feestje, ogenschijnlijk voor haar dochter, maar ze nodigt slechts haar eigen kennissen uit. Op het feestje wordt de kloof tussen moeder en dochter extra duidelijk wanneer Doris Suzanne vraagt om een lied te zingen en Suzanne ‘You Don’t Know Me’ kiest. Dan trekt Doris alle aandacht naar zich toe en vernedert haar dochter door ‘I am Here’ te zingen, verwijzend naar hoezeer zij er voor haar dochter was tijdens dat vreselijke jaar in de kliniek. Suzanne zingt op dit snode feest ten slotte ‘I’m checking out of this heartbreak hotel’4. Vertrekken uit de wereld van haar moeder was precies wat deze dochter nodig had.

Ik herinner mij een moment tijdens mijn eigen herstel van maternaal narcisme, waarop ik ten volle besefte dat mijn moeder niets over mij wilde horen. Toch bleef ik haar tijdens telefoongesprekken tegen beter weten in vertellen waar ik mee bezig was, haar hardnekkig dwingend te luisteren. Zij wachtte vaak tot er een hiaat in het gesprek viel en gaf dan de telefoon aan mijn vader. Soms timede ik het door te peilen hoe lang ik aan het woord kon blijven voordat ik mijn vader aan de telefoon kreeg. Niet in staat tot empathie deed ze een stap opzij om haar rol als ouder tijdelijk over te geven aan mijn vader. Nadat ze een record had gebroken door de telefoon al binnen een paar seconden door te geven aan mijn vader, besloot ik verder geen druk uit te oefenen. Ik had mijn bewijs en het had geen zin om ons beiden een rotgevoel te geven.

. Je moeder kan niet met haar eigen gevoelens overweg.
Narcisten houden zich niet graag bezig met gevoelens, ook niet met die van henzelf. Veel dochters met wie ik heb gewerkt, onderdrukten of ontkenden hun werkelijke gevoelens terwijl ze opgroeiden, teneinde een toneelstuk op te voeren waarvan zij hadden geleerd dat hun moeder dat wilde zien. Deze dochters beschrijven hun moeders als ‘steenkoud’ of ‘zich terugtrekkend’ als er over gevoelens wordt gesproken. Sommigen vertellen dat hun moeder alleen woede kan uiten, wat ze dan vaak doet. Wanneer het emotionele scala van een moeder beperkt is tot koud, neutraal, of woedend en zij zichzelf en haar dochter niet toestaat ware gevoelens te uiten, dan zullen beiden een oppervlakkige relatie met weinig emotionele binding hebben.

Brenda vertelt me: ‘Mijn moeder gaat met gevoelens om als een orkaan. Alles op haar weg wordt vernietigd. Ze schreeuwt en vloekt veel. Iedereen krijgt altijd de schuld. Ze kan niet omgaan met haar eigen gevoelens.’

Helen ging op een prachtige Europese trip nadat zij op de universiteit haar diploma had gehaald. Ze ontmoette een man en dacht er zelfs over met hem te trouwen. Enthousiast belde zij haar moeder in Amerika op om haar gevoelens te bespreken. Haar moeder zei: ‘Ik wil hier niet over praten,’ en hing op. Tot op de dag van vandaag vraagt Helen zich af wat haar moeder heeft gedacht. Toch, zelfs nu Helen al boven de veertig is, heeft ze haar moeder nooit een vraag gesteld over dit emotioneel geladen voorval. Zij had al vroeg in haar leven geleerd nooit ‘gevoelskwesties’ ter sprake te brengen.

Stacy wilde heel graag haar kindertijd met haar moeder bespreken, wat haar nooit was gelukt omdat haar moeder dan te boos werd. Maar Stacy was in therapie gegaan en had grote vooruitgang geboekt op weg naar haar eigen herstel. Zij nam zich voor een lang gesprek met haar ouders te hebben wanneer zij voor een bezoek in de stad zouden zijn. Zij voelde deze keer dat de veranderingen die zij had doorgemaakt haar in staat zouden stellen anders te communiceren met haar moeder. In de achtertuin, babbelend over de kinderen en de barbecue die zij hadden gepland, liet Stacy haar moeder weten dat zij graag net zo openlijk met haar zou willen kunnen praten, zoals zij dat nu met haar kinderen deed. Maar zodra zij haar gevoelens die ze tijdens haar jeugd had ter sprake bracht, begon haar moeder zich geleidelijk aan terug te trekken en werd volledig in beslag genomen door het wieden van de tuin. Haar moeder werd niet boos, maar klapte dicht en trok zich helemaal terug, Stacy in feite alleen latend. Na een ongemakkelijk moment van stilte, gingen Stacy en haar moeder verder met het bespreken van wat er gegeten zou worden op de familiebijeenkomst alsof er niets was gebeurd. Toen Stacy dit tijdens haar therapie aan mij had beschreven, vroeg ik haar naar haar gevoelens hierover. Zij zei niets, maar ze bleef een paar minuten heel stil zitten terwijl de tranen vielen. Toen zei ze met een zucht: ‘Er is geen ik; dat kan niet bij haar.’ Stacy zag in dat haar moeder niet kon omgaan met haar eigen gevoelens of die van haar dochter en dat de emotionele afstand tussen haar en haar moeder onoverbrugbaar was.

8. Je moeder is kritisch en oordelend.
Het is voor een volwassene erg moeilijk te verwerken als kind constant bekritiseerd en beoordeeld te zijn. Je wordt dan overgevoelig voor alles. Narcistische moeders zijn dikwijls kritisch en oordelend door hun eigen kwetsbare zelfgevoel. Zij gebruiken hun dochters als zondebok voor hun slechte gevoel over zichzelf en geven hun de schuld van hun eigen verdriet en onzekerheid. Kinderen – en soms volwassenen – begrijpen niet dat mama zo kritisch is omdat zij een slecht gevoel heeft over zichzelf, dus in plaats van in te zien dat de kritiek onterecht is en een product van moeders frustratie, absorberen zij het. (‘Ik moet wel slecht zijn, want anders zou mama mij niet zo behandelen.’) Deze negatieve boodschappen uit onze vroege opvoeding maken we ons eigen – we geloven dat ze waar zijn – en dit veroorzaakt later grote problemen. De kritiek van een narcistische moeder veroorzaakt in de dochter het diepe gevoel dat zij ‘nooit goed genoeg’ is. Daar valt ontzettend moeilijk vanaf te komen.

Marilyns unieke talenten werden niet gezien door haar moeder die alleen gefocust was op wat zij zag als Marilyns fouten, die zij bekritiseerde. Haar moeder was een goede danseres en had waardering voor mensen met een interesse in muziek, vooral voor wie goed kon dansen. Zij deed Marilyn – zodra deze kon lopen en praten – op ballet- en taplessen. Maar Marilyn was geen danseres, ze was een zangeres. ‘Mama vertelde me dat het niet mogelijk was mij iets te leren – ik was een kluns. Dat vertelde ze zelfs aan haar vriendinnen en ik herinner me nog dat die erom lachten. Hoewel ik goed kon zingen, was alles wat ze zei: “Jammer dat ze niet kan dansen.”’

Toen Sharon met haar derde echtgenoot trouwde, durfde ze het nieuws niet aan haar ouders mee te delen, omdat ze wist dat haar moeder bedachtzaam en kritisch zou zijn. Nadat Sharon het opwindende nieuws had gebracht, zei haar moeder: ‘Ik kan in het Guinness Book of World Records worden vermeld, want ik heb maar één dochter en wel drie schoonzonen!’ Toen Sharon mij dit vertelde, moest zij bijna een uur huilen; ik moet toegeven dat ik met haar meehuilde.

Ann vertelde tijdens therapie dat ze veel moeite doet om onafhankelijk te zijn, maar de invloed van haar moeder heeft bepaald hoe zij naar de wereld kijkt en hoe ze zich voelt. ‘Ik ben onzeker over mijn capaciteiten. Ik heb altijd het gevoel dat mijn moeder over mijn schouder meekijkt en als ik ook maar het kleinste foutje maak, lijkt het alsof zij mij staat te beoordelen. Bij alles wat ik doe, vraag ik me af: “Wat zou mama ervan denken?” Zij is altijd een stem in mijn hoofd.’

Chris vertelde mij dat ze bang was om haar moeder uit te nodigen voor haar bruiloft. ‘Mama denkt dat ze alles weet en ze is erg kritisch en oordelend. Ik was bang dat ze op een stil moment tijdens de bruiloft zou zeggen: “Ik geef ze twee jaar.”’

9. Je moeder behandelt je als een vriendin, niet als een dochter.
In een gezonde moeder-dochterrelatie gedraagt de moeder zich als ouder en neemt de zorg voor het kind op zich. De dochter moet van haar moeder kunnen rekenen op verzorging, niet andersom. Tijdens de opvoedingsjaren moeten de twee geen vriendinnen of gelijken zijn. Maar omdat moeders met narcistische trekjes gewoonlijk zelf door hun moeder niet goed zijn begeleid, zijn ze innerlijk net behoeftige kinderen. Hun eigen dochters betekenen voor hen het hebben van een vast gehoor, een ingebouwde bron van aandacht, genegenheid en liefde, waar zij zo naar hunkeren. Daardoor beschouwen ze hun kinderen vaak meer als vriendinnen dan als hun kroost en gebruiken ze hen om zelf overeind te blijven en om aan hun eigen emotionele behoeften te kunnen voldoen. Soms is het fungeren als een ondersteunende vriendin voor haar moeder de enige manier voor de dochter om positieve reacties van mama te krijgen. De dochter kan de rol van vriendin gewillig op zich nemen, en zich pas veel later realiseren dat er iets helemaal verkeerd mee is.

Sinds Tracy zich kan herinneren was haar relatie met haar moeder als die van goede vriendinnen. Zij zegt: ‘Ik was nog maar twaalf en hing toen al rond met mama en haar vriendinnen. Ik was gewend het haar van de vriendinnen te knippen en we gingen allemaal samen op dieet. Mijn moeder en ik waren totaal met elkaar verstrengeld. Zij vertelde me alles over haar vriendinnen, mijn vader en hun relatie met inbegrip van seksaangelegenheden. Het maakte haar niet uit dat ik mij er ongemakkelijk bij voelde om dat allemaal te moeten aanhoren. Zij had het nodig dat ik er voor haar was.’

De moeder van Cheryl was een alleenstaande ouder die constant op date ging. Als zij van een date thuiskwam, vertelde ze Cheryl alles over de man die ze had ontmoet, wat zij deden en wat zij van hem vond. ‘Het hele leven van mijn moeder ging over dates en ik moest het verhaal over elke escapade aanhoren. Wat ik wilde was dat mama in mij geïnteresseerd was, in wat ik deed, maar we moesten het altijd over haar vriendjes en haar emotionele leven hebben.’ Cheryl vertelde ook dat haar moeder haar meestal alleen liet met een kinderoppas en geen interesse had om activiteiten op haar school te bezoeken. ‘Ze wist niet eens met wie ik afspraakjes had of waar ik op school bij was betrokken, maar ik wist alles over haar sociale leven.’

Er zijn veel aangelegenheden van volwassenen die niet geschikt zijn om kinderen bij te betrekken. We moeten kinderen toestaan kind te zijn, hen in staat stellen zich te richten op dingen die voor hen belangrijk zijn en zij moeten niet worden belast met problemen van volwassenen. Narcistische ouders betrekken hun kinderen voortijdig in de wereld van volwassenen. Een narcistische moeder die voortdurend haar dochter in vertrouwen neemt over haar relatieproblemen met haar man, begrijpt bijvoorbeeld niet hoe pijnlijk dat voor het kind kan zijn. De dochter weet dat zij zowel van haar vader als van haar moeder karaktertrekken heeft, dus kritiek op haar vader is tevens kritiek op haar. De dochter moet kunnen vertrouwen op beide ouders, maar als haar moeder problemen van volwassenen met haar deelt, wordt een gezonde afhankelijkheid onmogelijk; de dochter voelt zich onzeker en alleen, omdat ze geen ouder heeft op wie zij kan bouwen. Ook voelt zij zich schuldig over het feit dat zij niet in staat is het huwelijksprobleem van haar ouders op te lossen, of de kwesties van haar moeder. De innerlijke boodschap waarmee zij wederom blijft zitten is: ‘Ik ben niet goed genoeg (omdat ik mams problemen niet kan oplossen).’ In Deel twee zullen we zien hoe deze negatieve boodschap over het zelf in het latere leven invloed heeft op de liefdesrelaties van de dochter.

10. Je hebt met je moeder geen grenzen of privacy.
Als je ouder wordt, is het voor je psychische ontwikkeling van cruciaal belang dat je emotioneel gescheiden van je moeder leeft. Maar een narcistische moeder staat haar dochter niet toe een afzonderlijk individu te zijn. De dochter is er voor de behoeften en wensen van de moeder. Dat schept een belangrijk probleem voor de dochter. Haar gezinsleven kent geen grenzen, of privacy. Haar moeder kan tegen haar praten over van alles en nog wat, hoe ongepast ook, en andere mensen van alles over haar dochter vertellen, het maakt niet uit hoe gênant. De narcistische moeder heeft geen idee hoe verkeerd dat is en hoe ongezond voor haar dochter. Voor de moeder is haar kind gewoon een verlengstuk van haarzelf.

Cheryls moeder ging een grens over toen Cheryl opnieuw in contact kwam met een oude schoolvriendin. ‘Ik was zo opgewonden over het feit dat ik mijn vriendin had gevonden en was benieuwd wat er van haar in haar volwassen leven was geworden. We waren hartsvriendinnen geweest, zowel op de basis- als op de middelbare school en hadden elkaar daarna uit het oog verloren. Zij was mijn nummer kwijtgeraakt en had dat van mijn ouders in het telefoonboek gevonden. Mijn moeder nam de telefoon op en had een lang gesprek met haar waarin ze opschepte over mij dat ik een praktiserend arts was geworden. Maar mama vertelde ook al snel de intieme details van mijn mislukte romances. Toen ik ten slotte mijn vriendin aan de lijn kreeg, vroeg zij eerst naar mijn relaties. Ik was opeens beschaamd en in verlegenheid gebracht – en voelde mij erg gekwetst door mama. Waarom heeft ze mij niet aan mijn vriendin laten vertellen over mijn leven en de problemen die ik heb gehad, zodat ik kon vertellen wat er werkelijk was gebeurd en waarom?’

Marions moeder schendt Marions huidige fysieke ruimte door de sleutel van haar huis te gebruiken en af en toe naar binnen te glippen om Marions huishouding te controleren. Dan laat ze hatelijke briefjes achter. Het laatste luidde: ‘Heb ik je werkelijk opgevoed tot zo’n slons? Er zit wellicht ongedierte in die koelkast! Zullen we die schimmel gebruiken om er penicilline van te maken?’

Ruths moeder kent geen grenzen als het om Ruths vriendjes gaat. ‘Mama omarmt en kust ze en slaapt zelfs met ze als ik het met hen heb uitgemaakt. Ze was eens op mijn verjaardagsfeestje en begon voor de ogen van al mijn vrienden te vrijen met mijn ex-vriendje. En ze was nog steeds getrouwd! Toen ik haar ermee confronteerde, zei ze: “Nou, hij vroeg me met hem mee naar huis te gaan, en ik heb nee gezegd.” Ik antwoordde haar: “Bedankt mam, dat je toch nog rekening met me houdt.”’

In de boeiende novelle van Nicole Stansbury, Places to Look for a Mother beschrijft zij het gebrek aan privacy, wanneer de moeder, zonder rekening te houden met haar dochter, vindt dat zij de badkamer in kan gaan, terwijl haar dochter die gebruikt. De dochter zegt: ‘Je loopt altijd zomaar de badkamer in. We hebben nooit sloten. Je klopt nooit.’ De moeder antwoordt: ‘Geen wonder dat ik de hele dag op hete kolen zit. Geen wonder dat ik op ben van de zenuwen. Ik kan niets doen, of maar even bewegen, of ik word beschuldigd. Ik weet niet waarvan je bang bent dat ik het zie; wat is het grote geheim? Je hebt nog niet eens schaamhaar.’5 Deze moeder toont niet alleen geen respect voor de grenzen en privacy van haar dochter, zij geeft haar zelfs de schuld van haar eigen respectloze gedrag.

Om een gezonde, volwassen, onafhankelijke vrouw te worden, moet een dochter een gevoel van een afzonderlijk zelf hebben, afgescheiden van haar moeder. Narcistische moeders begrijpen dit niet. Hun eigen onvolwassenheid en onbevredigde behoeften dwarsbomen een gezonde individualisatie van hun dochter, en dat belemmert haar emotionele ontwikkeling.

Waar ben ik in de spiegel?

Wanneer de dochter van een narcistische moeder in de spiegel naar haar eigen spiegelbeeld kijkt, heeft ze helaas als gevolg van schadelijke effecten van de tien obstakels moeite om zichzelf te zien. In plaats daarvan is haar zelfbeeld puur een afspiegeling van hoe haar moeder haar ziet, en dat is maar al te vaak in een negatief daglicht.

Dochters kunnen er niets aan doen dat zij zich in de loop der jaren, tijdens elke fase van hun ontwikkeling, de negatieve boodschappen en gevoelens die hun narcistische moeder heeft overgedragen, eigen hebben gemaakt. Je bent misschien de exacte gebeurtenissen of de emotionele trauma’s vergeten, maar je herinnert je waarschijnlijk wel de hun doel voorbijstrevende boodschappen. Wij, dochters, dragen deze mee in ons volwassen leven. Zij creëren onbewuste emotionele patronen en gedragspatronen die voor ons problemen veroorzaken, en die moeilijk af te leren zijn. Je kunt deze boodschappen tot zwijgen brengen wanneer je hun bron en invloed begrijpt en aan de vorming van je gezonde geloof in je zelf werkt. Je kunt leren de negatieve stemmen te verdringen en je zelfbeeld te veranderen door meer te leren over hoe je moeder narcistisch gedrag heeft ontwikkeld. We zullen in het volgende hoofdstuk ontdekken dat een egocentrische moeder een kwetsbaar zelfbeeld heeft, dat maakt dat zij haar zelfhaat op haar dochter projecteert. Maternaal narcisme neemt vele vormen aan en we zullen de verschillende types van narcistische moeders in hoofdstuk 3 onderzoeken.

De gezichten van maternaal narcisme

Het hele leven, alle geschiedenis speelt zich af in het lichaam. Ik leer over de vrouw die mij in zich heeft gedragen.

Sidda Walker, in Divine Secrets of the Ya-Ya Sisterhood1

Zelfvertrouwen, zelfliefde en zelfkennis kunnen alleen aan een dochter worden geleerd door een moeder die deze kwaliteiten zelf bezit. Om deze met succes te kunnen doorgeven moet de moeder bovendien een betrokken en evenwichtige relatie met haar dochter hebben gecreëerd. Een van de problemen bij narcisme is dat evenwicht vrijwel onmogelijk is. Dochters van narcistische moeders leven in een gezin met extreme omstandigheden. Trouw aan de nalatenschap van verwrongen liefde die van generatie op generatie is doorgegeven, zijn narcistische moeders in ernstige mate of overijverige ouders (de overspoelende moeder), of ouders die hun kinderen veel te weinig aandacht geven (de negerende moeder). Hoewel deze twee ouderschapstypes tegengesteld lijken, is hun uitwerking op het kind hetzelfde. Het zelfbeeld van het kind raakt uit balans en het kan zijn gevoelens van onzekerheid vrijwel niet van zich afschudden.

De overspoelende moeder werkt, zich schijnbaar niet bewust van de unieke behoeften en wensen van haar dochter, verstikkend. Misschien ben jij zo opgevoed. Als dat zo is, is het waarschijnlijk dat aan jouw natuurlijke talenten, de dromen die je wilde najagen en zelfs je belangrijkste relaties, zelden aandacht is besteed. Je moeder zond je constant boodschappen over hoe zij wilde dat je was, in plaats van je te waarderen, en te steunen in wie je werkelijk was. In een wanhopige poging om haar liefde en goedkeuring te verdienen, heb je je aangepast en heb je in het proces jezelf verloren.

Als je bent opgevoed door een negerende moeder, is de boodschap die ze je steeds gaf dat je onzichtbaar was. Zij had in haar hart gewoon niet voldoende ruimte voor jou, met als resultaat dat je werd afgewezen en niet meetelde. Kinderen met ernstig negerende moeders krijgen zelfs de meest noodzakelijke basisvoorzieningen niet, zoals voeding, onderdak, kleding of bescherming, laat staan begeleiding en emotionele ondersteuning. Het ontbreken van een consistente thuisomgeving kan je onzeker, ongezond en weinig succesvol op school hebben gemaakt. Emotionele en fysieke verwaarlozing sturen je de boodschap dat je er niet toe doet.

Het hebben van een narcistische moeder, of zij nu overspoelend of negerend is, maakt het voor een dochter moeilijk individualisering – een apart zelfgevoel – te verwezenlijken. Dochters met onvervulde emotionele behoeften blijven later terugkeren naar hun moeder in de hoop haar liefde en respect alsnog te ontvangen. Dochters met voldoende emotionele ontwikkeling hebben het zelfvertrouwen om zich op een gezonde manier los te maken en als volwassene verder te leven. Later, in het hoofdstuk over herstel, zullen we hier dieper op ingaan. Laten we nu eerst kijken naar de verschillende gezichten van overspoelende en negerende moeders en hun uitwerking op hun dochters.

De overspoelende moeder

De overspoelende moeder probeert elk aspect van het leven van haar dochter te domineren en te controleren. Zij neemt alle beslissingen, zet de dochter onder druk over wat ze moet dragen, zeggen, denken en voelen, en hoe ze zich moet gedragen. Haar dochter heeft weinig ruimte om individueel te groeien en zich te ontplooien, of om zich een eigen mening te vormen; ze wordt in veel opzichten een verlengstuk van haar moeder.

Overspoelende moeders lijken vaak geweldige moeders. Omdat ze zeer betrokken zijn bij het leven van hun dochter en gewoon zijn altijd dingen voor en met hen te doen, worden ze door mensen van buitenaf vaak als actieve en betrokken ouders gezien. Toch zijn het verzwakte zelfbeeld en het gevoel van waardeloosheid van hun dochters als gevolg van dit gedrag tragisch. Narcistische moeders zijn zich niet bewust van de schadelijke en vaak vernietigende consequenties van hun gedrag, wat de blijvende effecten er natuurlijk niet minder op maakt.

Miriam was achtentwintig, verloofd en van plan te trouwen. Zij was met haar moeder in een hevige strijd verwikkeld over de controle over haar leven. Miriams moeder kon zich niet verenigen met haar partnerkeuze en deed alles wat je maar kon bedenken om in te grijpen, inclusief slecht over hem spreken tegen mensen op zijn werk. ‘Mijn moeder hoopte dat ik dan zou vernemen dat mijn verloofde een loser was, of beter nog, dat hij zich terug zou trekken en de stad zou verlaten.’

‘Laat me je een paar dingen over liefdesrelaties vertellen,’ placht de moeder van Toby nogal eens te zeggen. Toby, 48 jaar oud, beschrijft haar moeder als ‘iemand die van mannen houdt en weet hoe je ze moet manipuleren.’ Toen Toby oud genoeg was voor afspraakjes werd zij door haar moeder gecoacht, en terechtgewezen als zij niet flirtend genoeg was. ‘Zij knoopte de bovenste knoopjes van mijn bloes los en liet me zien hoe ik me sexy moest gedragen.’ Toby herinnert zich de wijze raad van haar moeder: ‘Als je niet met ze naar bed gaat, raak je ze kwijt.’

Sandy’s moeder wilde altijd dat haar dochter net zo was als zijzelf. Zij vertelde mensen vol trots dat ze probeerde een kloon van zichzelf te maken. Toen Sandy in therapie ging, had ze het gevoel te moeten vechten tegen de opvatting van de hele familie, dat ze een jongere versie van haar moeder was. ‘We zijn familie, mijn moeder en ik, maar ik vraag al mijn bloedverwanten mij alsjeblieft niet verantwoordelijk te houden voor haar zonden.’

Moeders uit de showbusiness zijn een klassiek voorbeeld van overspoelende moeders. Zij loodsen hun dochters door schoonheidswedstrijden voor kinderen of tv-shows als Showbiz Moms & Dads. De advertentie voor deze show in een populair tijdschrift bevat het onderschrift ‘Sommige ouders willen zo graag roem’ bij de foto van een moeder die haar twee prinsesjes het podium opduwt. Je gaat je hierdoor zorgen maken over de uitwerking van dit soort ervaringen op deze jonge, gemanipuleerde kinderen, en wat voor jonge vrouwen zij zullen worden.

De hoofdrol in de musical Gypsy is weggelegd voor het type van de overspoelende moeder.2 ‘Luid roepen, Louise,’ zegt de moeder als haar dochter op het toneel aan het optreden is. In de originele filmversie speelt Rosalind Russel mama Rose, een flamboyante, extraverte, narcistische moeder met twee dochters, Louise en June, die zij probeert de showbusiness in te krijgen. Als de jongste dochter, die volgens mama Rose het meeste talent heeft, gaat trouwen en het ouderlijk huis verlaat, probeert zij haar aspiraties op een andere manier waar te maken door zich op de oudste dochter te richten, Louise (Natalie Wood). De reacties van de dochters in de musical zijn interessant. June is het uiteindelijk beu ‘het schattige meisje’ te zijn en gaat ervandoor en Louise rebelleert door de beroemde stripster Gypsy Rose Lee te worden. Beide dochters laten hun moeder achter met haar onvervulde dromen.

Elk van ons is doordrenkt met een diep verlangen ons eigen leven te leiden, niet dat van onze moeder. Toch oefenen narcistische moeders druk uit op hun dochter om net zo te handelen in, en te reageren op de wereld als zijzelf zou doen. Een op deze wijze grootgebracht kind neemt beslissingen waarvan zij denkt dat ze daarmee de liefde en goedkeuring van haar moeder kan winnen. Het meisje dat eraan gewend is dat haar moeder voor haar denkt, zal het later moeilijk vinden voor zichzelf een authentiek en gezond leven als volwassene te realiseren.

De negerende moeder

Moeders die hun dochters negeren of te weinig aandacht geven, geven geen begeleiding, emotionele steun of empathie. Zij laten je emoties voortdurend buiten beschouwing of ontkennen ze. Zelfs als, zoals mijn moeder mij inprentte ‘ik een dak boven mijn hoofd, kleding en voedsel had, dus wat was dan het probleem?’ had ik innerlijk veel pijn, net als andere dochters die door hun moeder worden genegeerd.

De tragikomedie Mermaids (Meerminnen) portretteert een onverantwoordelijke, egocentrische moeder (Cher). In deze film gaat alles om de moeder en haar relaties, terwijl de emotionele wereld van haar dochters leeg is. Sommige van de uitspraken van de dochters spreken voor zich, bijvoorbeeld: ‘Dit is onze moeder. Bid voor ons.’ ‘Mama is een heleboel dingen; normaal hoort daar niet bij.’ ‘Mama, ik ben niet onzichtbaar.

Als een meisje geluk heeft, zal ze misschien een andere volwassene vinden die haar kan helpen, die haar gevoelens herkent en erkent en haar enigszins begeleidt. Deze volwassene kan haar leven op emotioneel gebied redden. Een voorbeeld: Mary groeide op en haar moeder weigerde haar in te lichten over een aantal tamelijk belangrijke kwesties. ‘Toen ik dertien jaar was en voor het eerst ongesteld raakte, kon ik niet bij mijn moeder terecht. Altijd wanneer er seksualiteit aan de orde kwam, zelfs op televisie, zei ze: “Praat met mij niet over seks; daar wil ik het niet over hebben.” Voor persoonlijke kwesties was ik aangewezen op mijn zuster of mijn leraar. Mijn leraar was degene die mij uitleg gaf over menstruatie.’

In mijn psychotherapeutische praktijk ben ik geval na geval tegengekomen van moeders en dochters van wie de relaties er van buitenaf goed uitzien, maar waarbij de dochters innerlijk diepe pijn, verwarring en verdriet voelen. Ik vertel kinderen altijd dat ik een ‘gevoelens-arts’ ben, om ze direct te laten weten dat mijn werkkamer de plaats is om over gevoelens te praten, gevoelens die door hun moeder zo vaak worden onderschat, genegeerd of ontkend. De kinderen leren vaak sneller dan hun ouders over hun gevoelens te spreken en genezen ook sneller.

Negerend gedrag veroorzaakt in het leven van een kind een grote emotionele leegte die jarenlang onopgemerkt kan blijven, maar fysiek misbruik en verwaarlozing zijn duidelijker zichtbaar. Wanneer narcistische ouders niet in staat of bereid zijn in de meest basale behoeften van hun dochter te voorzien – om haar fysiek veilig, gezond en op school te houden – valt dat op.

Mijn praktijk zit vol met misbruikte en verwaarloosde kinderen. Werken met deze kinderen heeft zich ontwikkeld tot een specialisatie in mijn carrière, voor mij een manier om iets terug te doen en een verschil te maken voor kinderen die lijden. Een deel van mijn hart heeft het nodig dat ik kleine meisjes help, vooral meisjes die op adoptie wachten, of in pleeggezinnen wonen en verlangen naar de moeder die zij niet hebben.

Veel kinderen hebben me gevraagd ze mee naar mijn huis te nemen, zoals een achtjarig schatje dat zei: ‘Dokter Karyl, kun jij koken? Hoeveel slaapkamers zijn er in jouw huis? Heb je ook speelgoed?’ Toen voegde ze daar zachtjes aan toe: ‘Als ik met je mee mag naar jouw huis, zal ik elke dag afwassen en zelfs al je ramen lappen!’ Als er in mijn beroep geen regels waren die dit uitsluiten, zou mijn huis nu een weeshuis zijn. Een van mijn geachte collega’s, Linda Vaughan, die ook met misbruikte en verwaarloosde kinderen werkte, schreef, nadat ze intensief met een pleegkind had gewerkt dat uit het huis van haar narcistische moeder was weggehaald, onderstaand gedicht:

Lieve Mammie,

Het gaat heel goed met mij.

Op school haal ik allemaal tienen

en ik huil niet meer als ik naar bed moet,

hoewel dat van mijn nieuwe moeder wel mag.

Ik herinner me dat je een hekel hebt aan tranen.

Je sloeg die er altijd uit om mij sterk te maken.

Ik denk dat het heeft gewerkt.

Ik heb geleerd een microscoop te gebruiken

en mijn haar is vijf centimeter gegroeid.

Het is mooi, net als dat van jou.

Ik mag het huis hier niet schoonmaken,

alleen mijn eigen kamer.

Is dat geen gekke regel?

Jij zegt dat kinderen krijgen niet meevalt.

Zij moeten het maar terugbetalen.

Er wordt niet verwacht dat ik zorg voor de andere kinderen,

alleen voor mijzelf. Dat vind ik wel fijn.

Ik voel het wel steeds in mijn maag

als ik iets verkeerd doe.

Op mijn spiegel staat geschreven:

‘Kinderen maken fouten; dat is oké.’

Ik lees het elke dag

en soms geloof ik het zelfs.

Ik vraag mij af of je weleens aan me denkt

en of je blij bent dat je van die lastpak af bent.

Ik wil je nooit meer zien.

Ik houd van je, mama

Sommige van deze kinderen hebben weinig te eten, wonen in vieze, onhygiënische huizen, missen medische verzorging en worden fysiek, seksueel en emotioneel misbruikt. Het is tragisch dat dit soort misbruik wijdverspreid is, en hoewel er over sociale instellingen dagelijks kwaad wordt gesproken, zijn zij er gelukkig wel voor deze behoeftige kinderen.

Madeline, een aanbiddelijk meisje van tien, zorgt thuis vrijwel geheel voor zichzelf. Hoewel ze in een verre van ideale situatie woont, heeft zij een hoopvol hart. ‘Mijn moeder kookt nooit voor ons. We hebben nooit met het hele gezin om de tafel gezeten om te eten, zoals je dat op televisie weleens ziet. Ik maak mijn eigen maaltijden en ik ben tamelijk goed in soep uit blik en macaroni met kaas.’ Op een dag besloot Madeline voor haar moeder te koken. Zij maakte ‘best lekkere’ pasta en bakjes met fruit voor hen beiden. Toen Madeline meedeelde dat het eten klaar was, zei haar moeder dat zij op dieet was en geen honger had. ‘Dus omdat ik de tafel had gedekt met twee borden,’ vertelt Madeline met een zelfverzekerd knikje, ‘vulde ik eerst mijn bord en at het leeg en daarna verplaatste ik me naar haar bord, schepte weer op en at ook dat bord leeg. Ik deed net of mama er ook was. Ik speelde ons allebei. Ik deed zelfs alsof ik een gesprek met haar had door te zeggen: “En, hoe was jouw dag? Wat heb je vandaag gedaan?”’

Marion, zeventig jaar oud, vertelt een vreselijk verhaal over wat haar zuster is overkomen. ‘Mijn oudere zus is toen zij zestien jaar oud was zomaar verdwenen. Mijn broer ging haar op een avond van de kerk ophalen, maar ze was er niet. We hebben anderhalf jaar lang naar haar gezocht. Toen stopte er op een dag een vrachtwagen met oplegger, waaruit een grote kerel stapte, gevolgd door mijn zuster met een baby. Toen vernamen we dat mijn moeder die kerel had ontmoet en dat hij mijn zuster wel mooi vond en vroeg hoe hij haar kon krijgen. “Geef me 300 dollar en je mag haar hebben”, zei moeder. Hij had mijn zuster gekocht! Nu vraagt mijn zus: “Waarom heeft mama mij verkocht?” Die kerel behandelde haar op een vreselijke manier; hij sloot haar op in een kast als hij moest werken, zodat zij niet kon weglopen. Hij misbruikte haar. Toen mijn vader erachter kwam, wilde hij die vent vermoorden en ik dacht dat hij mijn moeder ook zou vermoorden.’

Uit

Zal Ik Ooit Genoeg Goed Genoeg Zijn

McBride , Karyl

Het eerste boek dat specifiek is geschreven voor dochters die lijden onder emotioneel misbruik door egoïstische, zelfzuchtige moeders, ‘ Will I Ever Be Good Enough?’, biedt de deskundige hulp die je nodig hebt om deze slopende geschiedenis te overwinnen en je leven weer in eigen handen te nemen. Psychotherapeut Dr. Karyl McBride, die meer dan twintig jaar ervaring heeft als therapeut gespecialiseerd in vrouwenpsychologie en -gezondheid, helpt je de wijdverspreide gevolgen van dit emotioneel misbruik door moeders te herkennen en begeleidt je bij het opstellen van een individueel programma voor zelfbescherming, verwerking en volledig herstel.

 

Naar schatting lijden 1,5 miljoen Amerikaanse vrouwen aan een narcistische persoonlijkheidsstoornis. Deze stoornis maakt hen zo onzeker, dominant, ongevoelig en overheersend dat ze hun dochters levenslang psychologisch kunnen beschadigen. Dochters van narcistische moeders leren dat moederliefde niet onvoorwaardelijk is en dat ze die alleen krijgen als ze zich gedragen volgens de vaak onredelijke verwachtingen en grillen van hun moeders. Als volwassenen hebben deze dochters daardoor moeite om hun onzekerheden en gevoelens van ontoereikendheid, teleurstelling, verdriet en emotionele leegte te overwinnen. Ze kunnen ook een enorme angst voor verlating hebben, wat leidt tot ongezonde liefdesrelaties, evenals een neiging tot perfectionisme en onophoudelijke zelfkritiek, of tot zelfsabotage en frustratie.

 

Zelf een dochter van een narcistische moeder die herstellende is van trauma, verwerkt Dr. McBride haar persoonlijke worsteling in haar boek, wat haar werk een diepgaande autoriteit geeft. Daarnaast deelt ze de perspectieven van de honderden dochters die ze in de loop der jaren heeft geïnterviewd en die hetzelfde hebben meegemaakt. Hun verhalen over hoe misbruik door hun moeder zich in hun leven heeft gemanifesteerd – en hoe ze de gevolgen ervan succesvol hebben overwonnen – laten zien dat je er niet alleen voor staat en dat je je leven weer in eigen handen kunt nemen en de controle kunt krijgen die je wilt.

Mooi boek en een aanrader als je ermee te maken hebt (gehad)
Been there! Helaas.